Femke

Esperanza Spalding

2012-01-23T08:08:00.000-08:00

Experiment met potlood en krijt. Binnenkort neem ik toch de pen maar weer eens ter hand...

Eva (en ik...)

2012-01-11T11:15:00.001-08:00

Levi

2011-12-22T04:28:00.000-08:00

Relaties, kapsels en presentatie...

2011-10-20T12:22:00.000-07:00

“Hebben jullie een genoeglijke avond?”
Aan onze tafel staat een keurige oudere heer; een wijnrode trui losjes om zijn beblousde schouders geknoopt.
Ik heb inderdaad een zeer genoeglijke avond met S. in een mij tot dusver onbekend dorp op de Utrechtse heuvelrug, waar ik sardines met spinazie en paella eet (“ik vind echt helemaal niets op jouw bord lekker”, luidt het ongezouten commentaar van S.)
Zojuist, niet gepland, haar lief ontmoet. Hij strak in het pak en ik stiekem beschaamd vanwege mijn gebrek aan kapsel en make-up.
Uitgerekend vanavond.
“Ik zou je graag wat vragen”.
De keurige heer richt zich tot mij.
“Zou ik een keer op een later tijdstip met je mogen praten over een onderwerp dat ik nu nog niet prijs kan geven?”
“…”
“Ik zit hier al een tijdje op het terras en heb u een beetje gevolgd”.
Snel draai ik ons gesprek achterstevoren af in mijn hoofd. Heb ik iets raars gezegd? Iets intrigerends? Iets doms misschien?
“Maar ik woon hier helemaal niet; ik woon in V.” bedenk ik snel een slappe smoes.
De keurige heer is niet onder de indruk:
“Ik rijd graag voor u naar V.”
“Maar hoe kan ik daar nu over beslissen als ik geen idee heb waar het over gaat?” probeer ik nog.
“Ik zal een tipje van de sluier oplichten: het gaat over relaties, kapsels en presentatie”.
Kapsels. Uitgerekend vanavond.
Ik vraag de keurige heer zijn gegevens achter te laten. Dan kan ik er nog even over nadenken. Bot zijn is niet mijn stijl. Als de man afdruipt (zijn naam en telefoonnummer achterlatend) kan ik het niet nalaten puberaal in lachen uit te barsten.
Maar de terrasgangers zijn nog niet klaar met me:
“Niet zo hard lachen”
hoor ik de vrouw aan de belendende tafel in rasecht ABN zeggen.
“Ja maar” stamel ik “dat was toch grappig?”.
“Dat heb je keurig gedaan. Ik had hem al drie keer gevraagd op te rotten.”
“…”
“Maar je bent natuurlijk ook een hele leuke vrouw”.
Ik mompel een soort van “dank u” en weet niet wat ik gekker vind: een keurige heer die me probeert te verleiden tot een gesprek over relaties, kapsels en presentatie, of een wildvreemde dame die me in onvervalst ABN toevoegt dat ik een leuke vrouw ben.
S. lijkt minder onder de indruk.
“Nee hoor, dat is hier heel normaal.”
De Utrechtse heuvelrug. Daar gebeurt het.

De flagellant

2011-09-07T06:43:00.000-07:00

Astralabia hield het meest van het niemandsland op de drempel van de Sint Jan. Op die drempel stond ze graag stil, op het moment dat ze het straatgedruis al bijna verlaten had en het huis – het huis van God – nog als een belofte boven haar uit torende. Volgens haar oma bood dat kleine stukje steen geen plaats aan haar; zij moest zonder dralen doorlopen. Het gezicht naar de hemel. Met geruisloze voetstappen en liefst met ruisende rokken. De drempel was niet van God, maar van de straat en die was voorbehouden aan de onzuiveren van ziel, de vrouwen (en mannen) van lichte zeden.

Haar oma was al jaren geleden overleden, dus zeeg Astralabia altijd even neer op die drempel en bespiedde het straatrumoer. Niet dat ze het rumoer echt zien kon, ze wist heus wel welk zintuig voor welke aandoening geschikt was, maar als de geur van de kleine Hanzestad in haar neusgaten drong en ze de natte straten zag, gevuld met troepjes winkelende huisvrouwen en verpozende pubers, een paar dronkelappen en een enkele haastige zakenvrouw op weg naar een afspraak, en ze hoorde kinderen jengelen, het ongeduldige getoeter van een auto die een uitweg zocht uit het labyrinth van eenrichtingsverkeer, het gebroken Engels van een gids met een opvallende rode paraplu waarmee hij met een bijna obsceen gebaar in de lucht priemde, zodat zijn gehoor hem niet uit het oog zou verliezen, dan kon ze de vibraties van de stad bijna zien en ze kon de geuren voelen op haar huid.

Binnen was het anders. Er heerste een serene rust, de mensen liepen er niet, maar schreden, al waren er ook toeristen die met korte broek en ontblote schouders met flitslicht digitale plaatjes schoten van het indrukwekkende pijporgel. De lucht was ijl, vochtig, maar niet onaangenaam en elk woord dat buiten zou zijn weggewaaid in de wind werd uitvergroot en door iedereen gehoord, alsof de kerk was gebouwd als een grote stemversterker, zodat Hij die in de bovenste hemel gezeten was de gebeden van de mensen hier binnen beter zou kunnen horen. Haar oma zou haar wegens deze gedachte berispt hebben en gezegd hebben dat het godslasterlijk is om zo te denken, alsof Hij niet in staat is de kleinste fluistering, zelfs de niet uitgesproken gebeden en vloeken van iedereen, waar dan ook, op te vangen en te bewaren, tot de dag des oordeels zou aanbreken. Maar Astralabia was sinds jaar en dag atheïst, al zou zij zelf dat woord niet in de mond te nemen, omdat het haar, door de ontkenning van het geloof in God die het uitdrukte, toch met Hem in een klank samenbracht.

Toch kon ze het niet laten om steeds wanneer ze langs de Sint Jan liep er even binnen te wippen. Wars als ze was van sentiment stak ze nooit een kaars aan. Ze nam plaats in een van de ongemakkelijke houten banken en liet zich omlaag drukken door de torenhoogheid van het gebouw. Het was lekker je soms zo nietig en onbelangrijk te voelen. Te weten dat deze kerk met geen ander doel was gebouwd dan de nietigheid van de mens te benadrukken, maakte de ervaring van betekenisloosheid niet minder vernederend.

Vandaag werd Astralabia’s aandacht afgeleid door een eigenaardige man naast haar in de bank. De man hield al gedurende enige tijd zijn blik strak op haar gericht. Ze vond hem niet onknap, hij was blond, maar zijn trekken hadden iets Indisch, met vriendelijke, toegeknepen ogen en een geprononceerde onderlip die zijn gezichts iets vrolijks gaf hoewel zijn gelaatsuitdrukking eerder ernstig was. Maar wat vooral haar aandacht trok waren de littekens die als dikke kabels op zijn armen en in zijn nek lagen, symmetrisch en dicht tegen elkaar, als een lange rij dropveters.

‘Heeft u een kat?’
Het bleef even stil.
‘Je bent de eerste die het durft te vragen’ antwoordde de man toen met een geamuseerde blik in zijn ogen. ‘Ik heb geen kat. Ik ben, althans, je zou zo kunnen zeggen, dat ik een hedendaagse flagellant ben’.
Astralabia keek hem niet begrijpend aan.
‘Ik probeer de slechte inborst uit mijn vlees te snijden, pijn met pijn te vergelden, om te boeten voor wie ik ben, voor hoe ik geschapen ben’.
‘Jaja’
‘Ik heb het zelf gedaan. Laat ik je schrikken?’
‘Nee’.

Astralabia kende wel de pubermeisjes met zwartgeverfde haren die voor iedereen zichtbaar met paperclips in hun armen krasten omdat het nu eenmaal in de mode was om depressief te zijn. Er zaten er een paar bij haar in de klas. Maar in vergelijking met deze littekens die als dikke aders op de huid van de flagellant lagen waren die ondiepe krasjes kinderspel.

‘Vandaag zal ik het weer moeten doen’, zei de flagellant, ‘omdat ik de ziel van een onschuldig meisje heb bevlekt’.
Hij moest eens weten, dacht Astralabia, maar ze zei niets.
De flagellant keek haar onderzoekend aan, kneep zijn ogen een beetje toe. Toen er geen antwoord kwam haalde hij zijn schouders op en wendde zich af.

’s avonds liet Astralabia zich, met een glas witte wijn in de hand, langzaam in te heet, schuimend badwater zakken, terwijl haar moeder beneden haar kleine ruwe handen met bruukse bewegingen in het afwaswater stak om de vuile borden van het avondeten af te wassen. Het diner was verlopen zoals wel vaker. Astralabia had met tegenzin een paar happen van de smakeloze spagetti gegeten en haar moeder richtte zich geergerd tot haar vader.

‘Edward, je dochter zit weer eens met lange tanden te eten’.
‘Waar komt die uitdrukking eigenlijk vandaan: ‘met lange tanden eten?’
‘Moet jij nu elke avond per se de sfeer aan tafel verpesten?’
‘Ik stel alleen maar een vraag.’
‘Maar het gaat om de manier waarop’.
‘Ik heb geen honger’.
‘Jij hebt nooit honger. Je ziet eruit als een anorexia-patient’.
‘Ik ben een anorexia-patient’
‘…’
‘Pap, zou iemand met een theatrale persoonlijkheidstoornis daarmee te koop lopen?’
‘Het zou nogal schizoïde zijn om daar niet mee te koop te lopen’.
‘…’
‘Denk je dan soms dat je een theatrale persoonlijkheidsstoornis hebt?’
‘Als ik dat zou denken zou ik eerder hypochondrisch zijn’.

Haar moeder sloeg haar ogen neer en trok haar verongelijkte gezicht. Astralabia nam een hap van de kleffe spagetti die ze tergend langzaam door haar nauwe slokdarm naar beneden voelde glijden. Ze verbeeldde zich dat de hap met een plofje in haar veel te volle maag landde. Ze stikte bijna. Edward probeerde de situatie te redden.

‘Heb je onlangs nog een mooi boek gelezen, Astralabia?’
‘On Chesil Beach van Ian McEwan. Devestating. Het laat precies de mislukking van elke menselijke interactie zien: continu misverstaan, twee mensen die door hun dubbele huid oneindig van elkaar verwijderd zijn en ook nooit tot elkaar zullen komen behalve via het vlees. Ironisch genoeg wil zij dat nu juist niet’.
‘…’
‘Waarom ben je altijd zo negatief?’
‘Ik ben een puber, mam, ik denk na over de betekenis van het leven’.
‘Heb nu eens vertrouwen. De wegen van God zijn ondoorgrondelijk’
‘Dat is een platitude, Hanneke…’
‘…’
‘Ik geloof niet meer in God sinds jij me vertelde dat Sinterklaas niet bestaat.’
‘Wetenschap, kunst, cultuur, goede ideeen, welgekozen woorden – alle mooie dingen maken het leven waard te leven, meiske’.
‘Neen pap, dat zijn overlevingsstrategieen. Toen de mensen door betere landbouwtechnieken de tijd kregen om depressief te worden zijn ze die gaan ontwikkelen om de leegte te verdrijven. Het zou een cirkelredenering zijn om die nu als de zin van het leven aan te merken’.
‘Jij moet filosofie gaan studeren, dan leer je misschien gestructureerd denken’.
‘Ik zag vandaag een flagellant in de Sint Jan. Hij vond het leven zo betekenisvol dat hij zichzelf aan flarden sneed.’
‘Jezus, Edward, ze heeft weer zo’n bui’

Astralabia nam een grote slok wijn en dompelde zich langzaam onder in het hete water. Haar huid leek te krimpen. De geluiden van rinkelend servies vervormden tot een vreemd borrelend, haast suizend geluid. Ze telde langzaam tot honderd. ‘Een, twee, drie. Stel je voor dat ik langzaam buiten westen zou raken onder water, mijn hoofd stil zou worden, mijn lijf alleen nog maar zou opvallen omdat ik het voor een keer niet voelde. Vijftien, zestien, zeventien, achttien.’ Ze slikte de wijn door. ‘Dat ik zalig zuipend zou wegzinken. Eenendertig, tweeendertig’. Gulpend schoot ze overeind, ademde diep in en kreeg een hoestbui door het water dat haar luchtpijp binnendrong.

Beneden zong haar moeder met valse stem met een oude plaat mee. ‘Visite, visite, een huis vol visite, Piet Hein heeft zijn vriend Mickey Mouse meegebracht’. Stomme tekst. Astralabia dacht aan de flagellant. De dikke littekens op zijn huid, daar waar hij de pijn en slechtheid uit zijn lijf had willen snijden, stonden op haar netvlies. Zelf kon ze zich niet voorstellen dat de pijn van een gescheurde huid haar zou verlossen van haar slechte inborst die haar ouders zoveel verdriet deed. Om maar wat te doen sloeg ze met een holle tik het wijnglas kapot tegen de badkamertegels. De kleine, messcherpe scherven bleven liggen op het schuim.

Astralabia wist precies waar haar slagader zat, en dat je die in de lengte moest doorsnijden voor het beste effect, maar ze wilde niet dood. Niet echt. Met een paar vlugge halen haalde ze haar arm open. Ze zag hoe de blanke, haveloze huid zonder moeite kapot ging en hoe haar bloed zich in elegante roze sliertjes met het badwater vermengde. Ze voelde geen pijn. Ze keek geamuseerd naar de wonden in haar armen, kneep haar tanden op elkaar en perste met kracht de kleine scherven aan de steel van het gebroken glas in haar bovenbeen.

Van een afstand zag ze zichzelf in het water zitten. De rode, licht verbrandde huid van het te warme water, overal scherven, bloed op de badkamertegels en een rare glimlach om haar mond. Wat zou haar moeder doen als ze haar zo zou vinden, wiegend in lichtroze water? Zou ze een dokter bellen? Een psychiater? Zou ze in huilen uitbarsten, haar dochter omarmen en proberen het bloeden te stelpen? Zou ze zeggen dat ze van haar hield? Zou ze boos worden, of verdrietig? Astralabia had de voetstappen op de trap niet gehoord. Plotseling stond Edward in de deuropening van de badkamer. Vol schaamte kneep Astralabia haar ogen dicht toen haar vader haar vanuit de deuropening verbaasd aankeek en haar toesnauwde:

‘Zorg je wel dat je het opruimt, miss drama-queen? En het glas houd ik in van je zakgeld’.

Ode aan mijn kapper

2011-08-28T07:39:00.000-07:00

Volgens Coos, mijn kapper, bestaat er geen moeilijk haar. Alleen slechte kappers. Nonchalant knipt hij mijn weerbarstige, weerborstelige haar in iets dat zowaar op een model begint te lijken. Bij Coos komt er geen klemmetje aan te pas. Met een arm achteloos bungelend langs zijn in zwarte spijkerbroek en t-shirt gehulde lijf knipt hij hier en daar, schijnbaar willekeurig, plukjes haar weg. Doeltreffend. Een man die zijn vak verstaat. Bij Coos verlaat iedereen glimlachend de zaak, is het niet vanwege zijn sterke verhalen over sigaren (en de beste websites om ze te kopen), omkoping aan de Russische grens, de beste bakkers van Nederland of zijn korte carriere als helikopterpiloot, dan wel na een blik in de spiegel. Haren maken de vrouw. En niet te vergeten de man. En bij Coos worden haren na knipwerk kunst. Zelfs de mijne, die eerder nooit eerder door iemand getemd konden worden. Ongewenste krulletjes worden vakkundig weggeknipt (“wat is daarmee gebeurd? Gesneden zeker. Nooit snijden, zulk haar”). Imperfecties gladgestreken. En het meest bewonderenswaardig: na een knipbeurt bij Coos hoeft de vraag ‘hoe krijg ik in hemelsnaam zelf mijn haar in model’ niet meer gesteld te worden. (“Gewoon met het haar meeknippen, dan valt het vanzelf goed”).

Ach, waren alle mensen maar zoals Coos. Kappers, maar ook bakkers, kleermakers, psychologen, chirurgen, loodgieters. Ik zou zonder aarzelen mijn haar, maag, garderobe, ziel, lijf en gootsteen aan hen toevertrouwen, achterover leunen en erop vertrouwen dat alles goed kwam.

Beter goed gejat...

2011-08-03T03:09:00.000-07:00

Vandaag werd mij zomaar dit Gedicht voor dokter Trimbos in herinnering gebracht. Alledaags maar ongemeen grappig:

'Goedkope wijn, masturbatie, bioscoop' schrijft Céline.
De wijn is op, en bioscopen zijn hier niet.
Het bestaan wordt wel eenzijdig.
Gerard Reve, Nader tot u, (1966)

Vier monologen en één sterfgeval

2011-07-24T12:56:00.000-07:00

De gijzelhouder
De gijzelhouder was in het bezit van een kleine revolver – hij lag goed in de hand, zoals de verkoper beloofd had – en hield een getergde monoloog: ‘Laat ik voorop stellen, meneer de antiquair, dat u niet echt goed geconserveerd bent, maar niemand neemt een antiquair zijn haakneus kwalijk, of de haren die in bosjes uit zijn oren groeien. Mensen denken zelfs dat zo’n uiterlijk hem van pas komt, omdat eruditie zich nu eenmaal nooit hult in Italiaanse snit en bevalligheid. Uw lelijkheid kan ik u inderdaad niet aanrekenen. Had u uw haakneus iets minder vaak in stoffige, vergeelde boeken gestoken en wat vaker in bepaalde vrouwelijke lichaamsplooien, was het vast allemaal niet zó ver gekomen. Maar u houdt niet van mensen. U houdt slechts van boeken. Het woord alleen al windt u op. (Hier zat de gijzelhouder er niet veel naast). Het is zelfs niet de schrijver die u intereseert, of de inkt van zijn pen, de bladen met opgekrulde randen nadat de inkt is gedroogd. Uw waardering geldt het boek. Niet de Schepper maar zijn schepping. Sinds het boek er is, is het volgens u altijd al noodzakelijk geweest dat het boek met deze inhoud zou verschijnen. Daarom kunt u zich niet bezighouden met de schrijver die toen hij aan het boek begon het immers nog op geheel andere wijze kon scheppen. (De antiquair denkt echter: maar dat heeft hij niet gedaan).
Maar laat ik ter zake komen. Niet dat ik haast heb, want op deze zonnige middag zal geen klant dit stoffige antiquariaat betreden, behalve misschien een enkele oude heer, zoals die nukkige man daar die net doet alsof hij vol interesse de letters op de vergeelde banden bestudeert. Bovendien is er al eenentwintig jaar verstreken sinds u, meneer de antiquair, uw liefde voor oude boeken niet meer kon rijmen met uw genegenheid voor mij en uw zoon, en mij achterliet met het lelijke knaapje om voor te zorgen. Uw excuus? U had niet opgemerkt dat onze betrekking langzamerhand een relatie was geworden, iets waar u nooit op uit was geweest. Naar ons welzijn heeft u nooit meer geinformeerd. Nu, ik zal het u zeggen: toen het water mij aan de lippen stond legde ik het knaapje te vondeling in het daarvoor bestemde bakje bij de kerkdeuren, maar gevonden werd hij nooit. Meegenomen door een voorbijganger om als zijn eigen zoon op te voeden? Opgegeten door hongerige honden? Mijn leven lang ben ik door uw schuld onzeker geweest over zijn lot. En nu ligt uw lot in mijn handen.”

De antiquair
De antiquair beefde als een rietje, al was niet onmiddelijk duidelijk of dat van angst of van woede was. In elk geval trilde ook zijn stem toen hij uitriep: ‘Nu is het mijn schuld? Laat ik het zo zeggen: ik heb veel over schuld gelezen. En dan bedoel ik niet de misdaadromans, de crimi’s, nee, dan bedoel ik de filosofen. Maar ik zeg u: hier hoeft geen filosoof aan te pas te komen. Ík ben toch zeker niet degene die op het punt staat een arme antiquair, een onschuldige oude heer, en een winkelbediende vol lood te pompen’. (Nu wierp de gijzelhouder een blik op de winkelbediende – die zij tot dan toe over het hoofd had gezien. De winkelbediende was dan ook niet zo’n bijzonder verschijning. Niet al te knap om te zien, maar zeker ook niet lelijk. Eigenlijk was zijn uiterlijk niet de moeite van het vermelden waard).
De antiquair vervolgde: ‘Dat jong was toch zeker niet van mij? En al was het van mij, ik heb mijn schuld later ingelost en een vondeling opgevoed als mijn eigen kind, Pjotr heb ik hem genoemd, hem gevoed, hem te lezen gegeven, hem opgeleid tot winkelbediende. En dan uw klacht, zou ik u verlaten hebben. Was u het niet, die meer aan tere babyhuidjes snuffelde, dan aan wat u mijn ‘wanstaltig groot geslacht’ noemde? Een man heeft behoeftes mevrouw, behoeftes die verder gaan dan een trappelpakje vol babypoep. Ik hoorde een trein in de verte en ben opgestapt. En nu komt u mij vertellen dat u mijn zoon voor de wolven gooide en dat u mij daarom van het leven zult beroven? Dit zaakje stinkt mevrouw, als u het mij vraagt”.

De oudere heer
De oudere heer sabbelde aan een sigaar die hij niet aan had durven steken. Hij had trouwens ook geen lucifers bij zich. Hoewel hij steeds geluisterd had kwam hij op dit cruciale moment in opstand:
‘Het is dat elk verhaal – en met name elke conversatie – een verstandige oudere heer behoeft, anders was ik vandaag in geen geval dit antiquariaat binnengelopen. Het is een té mooie dag voor een stoffige plek als deze. Hebben jullie niet gezien dat de zon schijnt buiten? Almaar binnen zitten is niet gezond voor een mens. Ik stap maar weer eens op. Over deze toestand kan ik niets verstandigs zeggen. Goedemiddag!’ De bel onder de mat van het oude antiquariaat haperde vaak. Dat was jammer. Hij zou een mooi kordaat geluid hebben gegeven.

De winkelbediende
De situatie leek nu in een impasse geraakt. De gijzelhouder hield nog steeds haar revolver gericht op de antiquair, die zich probeerde te beschermen door tegen beter weten in een dik rood boek met sprookjes van Grimm voor zijn borstkas te houden. Geen van beiden wist nog iets te zeggen. Praten was nooit hun sterkste punt geweest. Toen de winkelbediende zich roerde, slaakten zij allebei een zucht van verlichting. De winkelbediende glimlachte haast onzichtbaar en sprak tegen de gijzelhouder:
‘Ach moeder. Jij bent weliswaar beter geconserveerd dan pa, maar ook al niet zo slim. Zo heb je mij over het hoofd gezien – terwijl ik destijds toch de bal aan het rollen heb gebracht – en maakte je een fout die je pa verwijt: je zag mij niet vanwege een onoplettendheid.’ Nu richtte de winkelbediende zich tot de antiquair: ‘jij was het die mij opraapte bij de kerkdeur nog voor het ochtendgloren, en die mij opvoedde temidden van je heiligdommen, je boeken. Maar ook jij maakte een onvergeeflijke fout: je herkende mij niet als je zoon, en voedde mij op als je bediende. Zo werd ik eerst door mijn vader, vervolgens door mijn moeder en toen nogmaals door mijn vader miskend. Drie keer kraaide de haan. Het zal mij dan ook een zorg zijn wie sterft en wie niet.' De winkelbediende verliet - kordaat voor zijn doen - de winkel via de achteruigang, wat het beste paste bij zijn onbeduidende karakter.

Laatste handeling
De gijzelhoudster en de antiquair zagen wit en wisten nog steeds niets te zeggen. Om toch maar wat te doen vuurde zij het wapen af. Ze schoot één keer mis en raakte de roman Het Fiasco. De tweede kogel drong – nadat hij het dikke rode boek en één van zijn ribben had doorboord – in de rechter hartkamer van de antiquair. Wat overbleef was een lijk en een krantenbericht met een rouwrandje. De naam van de winkelbediende stond er in sierlijke letters onder. In de Citroenvlinderstraat wierp Tinka Winkelman er een blik op voordat ze ’s morgens haar ontbijt liet staan, omdat ze anders te laat op haar werk zou komen.

Waarom de middeleeuwse filosofie niet over God ging

2011-06-14T13:27:00.000-07:00

Studenten die kennis maken met middeleeuwse filosofie verzuchten nogal eens: ‘die middeleeuwers hebben het alleen maar over God’. Op het eerste gezicht hebben zij een punt, want in de middeleeuwen werden veel theologische vraagstukken bestudeerd en het genre van het godsbewijs floreerde. Niet voor niets leer ik mijn studenten de godsbewijzen van Augustinus, Anselmus van Canterbury en Thomas van Aquino te begrijpen. Maar wie de middeleeuwse filosofie écht begrijpt moet toegeven dat juist zij niet over God gaat. Misschien was het wel zo dat elke filosoof die leefde in de middeleeuwen onlosmakelijk deel uitmaakte van een religieuze traditie: Christendom, Jodendom of Islam, en dat elke filosoof geloofde in het bestaan van God, of dat nu de Christelijke, Joodse of Islamitische God was. Maar ging de middeleeuwse filosofie dientengevolge over God? Het antwoord is nee. Juist niet.

Om dat uit te leggen moet ik eerst de vraag stellen: wat doet de filosofie eigenlijk en waar gaat zij over? Het antwoord lijkt eenvoudig: simpel gezegd is filosofie nadenken over vragen. Door te redeneren probeert de filosoof kennis (of wijsheid) te vergaren, of nieuwe, betekenisvollere vragen te genereren. Filosofen scheppen hun redeneringen natuurlijk niet uit het niets. Zoals ook alledaagse redeneringen zijn zij gebaseerd op vooronderstellingen: beweringen waarvan – soms for the sake of the argument - wordt aangenomen dat ze waar zijn. Een voorbeeld. Stel dat u denkt: “het middeleeuwse denken gaat over God, maar filosofie gaat niet over God, dus is het middeleeuwse denken geen filosofie”, dan berust uw conclusie op twee vooronderstellingen of premissen, te weten: “het middeleeuwse denken gaat over God” en “filosofie gaat niet over God”. Soms, zoals ook in dit geval, kunnen deze vooronderstellingen verder onderzocht worden, of hebben zij uitleg of bewijs nodig. U kunt u bijvoorbeeld afvragen of het middeleeuwse denken werkelijk over God gaat en u zult u wellicht moeten verdedigen tegenover hen die vinden dat filosofie best over God kan gaan. Maar soms zijn deze vooronderstellingen zo evident dat zij niet meer aanvechtbaar lijken. Een voorbeeld is het principe van non-contradictie, dat stelt dat iets niet op dezelfde wijze en op hetzelfde tijdstip zowel wel als niet het geval kan zijn. In andere gevallen zijn deze vooronderstellingen voldoende bewezen, zodat zij zonder verdere discussie als premisse in een argument kunnen dienen. Een voorbeeld van dit soort stellingen zijn veel wetenschappelijke stellingen (de aarde draait om de zon).

Dan de tweede vraag: waar gaat filosofie nu eigenlijk over? Filosofie gaat in de eerste plaats over de onderwerpen waarover die vragen worden gesteld en in de tweede plaats over die vragen zelf. Filosofie zou dus kunnen gaan over discutabele stellingen (dat is: stellingen die niet evident of voldoende bewezen zijn), zoals ‘het middeleeuwse denken gaat alleen maar over God’. Maar filosofie gaat per definitie niet over de vooronderstellingen die evident zijn of waarover consensus bestaat. Zolang niemand die vooronderstellingen problematiseert of bevraagt zijn zij zelf geen onderwerp van de filosofie. Laat (het bestaan van) God nu precies zo’n vooronderstelling zijn geweest in de Middeleeuwen; een vooronderstelling die niet ter discussie werd gesteld.

Middeleeuwse filosofie ging dus niet over God, al werd haar richting wel deels bepaald door het geloof in God. Op de website van de Faculteit der Filosofie van de Radboud Universiteit Nijmegen staat dat filosofie aanvangt “als gangbare ideeën en overtuigingen hun vanzelfsprekendheid verliezen”. De filosofie over God ving in dat licht pas aan toen het idee van Gods bestaan zijn vanzelfsprekendheid verloor. Toen de zekerheid van het Godsbestaan aan het wankelen werd gebracht werd God voor het eerst het onderwerp van filosofie. Want als God niet is wat of wie wij dachten, wat is hij dan wel? Hoe kun je zonder zekerheid van zijn bestaan nog over God spreken? Of kunnen we misschien toch nog zijn bestaan aantonen?

Nog even terug naar de Middeleeuwen. Want hoe zit het dan met al die Godsbewijzen? Pleiten die niet voor het tegendeel? Was de middeleeuwer er blijkbaar niet heel wat aan gelegen te bewijzen dat God bestaat? Schijn bedriegt: Godsbewijzen dienden niet om het bestaan van God te bewijzen, dat op basis van het geloof werd voorondersteld. Godsbewijzen waren rationele exercities bedoeld om aan te tonen dat Gods bestaan behalve geloofd, ook begrepen kon worden. Het Godsbewijs was geen antwoord op de vraag: ‘bestaat God’?, maar op de vraag ‘kan ik Gods bestaan, waarvan ik zeker ben, ook met mijn verstand begrijpen?’ Geen middeleeuwse filosoof zou uit de bewering ‘wij kunnen God niet kennen’ de conclusie trekken dat God niet bestaat. Godsbewijzen exploreerden dus de grenzen van de menselijke rede. Zij gingen niet over God, maar over ons kenvermogen.

Sommigen van u zullen mijn redenering een beetje flauw vinden. Als de middeleeuwse filosofie Gods bestaan vooronderstelde, terwijl wij dat nu niet meer als vanzelfsprekend ervaren, wordt zij dan niet toch getekend door het geloof in God? Het is al te gemakkelijk om een filosofie te veroordelen op basis van haar vooronderstellingen. Maar het is niet ondenkbaar dat aan ons eigen denken ook zulke verborgen vooronderstellingen ten grondslag liggen. Wij kennen ze nu nog niet, maar toekomstige wetenschappers en filosofen zullen ze benoemen en er misschien om smalen.

Een goed voorbeeld om dit te illustreren is een overtuiging die lange tijd vanzelfsprekend was, maar die door de ontwikkelingen in met name de neurowetenschappen aan het wankelen is gebracht: de overtuiging dat wij autonoom handelende wezens zijn, behept met een vrije wil. Waar het bestaan van deze autonomie ontkend wordt (vgl. Victor Lamme, De vrije wil bestaat niet en Dick Swaab, Wij zijn ons brein), staan filosofen in de rij om deze ontwikkeling te duiden. Zij stellen daarbij hele zinnige vragen: wat bedoelen we eigenlijk met ‘vrije wil’ als we beweren dat de vrije wil niet bestaat? Valt de vrije wil noodzakelijk toe aan ons bewustzijn (ik verkies welbewust a boven c) of zijn er ook andere manieren om de vrije wil te conceptualiseren, zodat zij wellicht behouden kan worden? Wat is precies ons 'ik' en vooral: komt het 'ik' overeen met een bewust, autonoom handelend subject? Wat zijn de gevolgen van neurowetenschappelijke inzichten over ons brein voor onze ideeën over schuld, verantwoordelijkheid en boete, en voor de inrichting van onze samenleving?

Door de ontwikkelingen in de neurowetenschappen is de vrije wil en met name ons autonoom handelende ik in het middelpunt van de filosofische belangstelling komen te staan. Stel nu eens dat de huidige neurowetenschappelijke tendens doorzet en er over honderd jaar geen filosoof meer is die de moderne notie van het autonoom handelend subject serieus neemt? Hoe zouden filosofiestudenten dan de Moderne filosofie beschouwen? Of de Verlichting met haar maakbaarheidsideaal? Of onze hedendaagse filosofie? Wellicht verzuchten zij: ‘die filosofie gaat alleen maar over het 'ik'. En misschien hebben zij dan een docent die hen probeert te overtuigen van het tegendeel: de filosofie ging pas over het autonome ik, toen haar bestaan in twijfel werd getrokken, aan het begin van de éénentwintigste eeuw.

Spiernaakt

2011-05-17T05:42:00.001-07:00

Dit is een column die ik heb uitgesproken bij het Filosofisch Cafe 'Ben jij wel jezelf?' in Trianon te Nijmegen (zie ook http://www.filosofisch-cafe.nl/)

Omdat alles wat ik wil zeggen al eerder bedacht is en beter verwoord, vang ik aan met wat Michel de Montaigne schreef in de inleiding op zijn essays. Ik citeer vrijelijk:

Deze column, luisteraar, is er een te goeder trouw. Ik heb hem net zomin om u te dienen als voor mijn eigen roem geschreven. Als het mij te doen was geweest om bijval van de wereld, dan zou ik mij zeker mooier en meer bestudeerd hebben voorgedaan. Ik wil echter dat u mij ziet in mijn eenvoud, gewoon zoals ik ben, ongedwongen en zonder franje: want ik portretteer mijzelf, althans, voor zover het fatsoen mij dit toestaat. Als ik onder één van die volken had geleefd die nog de gelukzalige vrijheid van de oorspronkelijke natuurwetten genieten, dan had ik hier volgaarne spiernaakt voor u gestaan. Dus, luisteraar: u zou wel gek zijn uw tijd te verdoen met een zo ijdel onderwerp. Vaarwel.

Ik wil dus dat u mij ziet in mijn eenvoud: zoals ik echt ben. Het zal de tijdgeest wel zijn. Google ‘jezelf zijn’, ‘jezelf worden’, ‘jezelf blijven’ of ‘authenticiteit’ en u zult versteld staan van de hoeveelheid hits. Maar ‘jezelf zijn’ is ook een tijdloos thema. Pierre Abélard bijvoorbeeld, de beroemde filosoof en de Romeo van de twaalfde eeuw, wist wel hoe we onszelf moeten zijn: we moeten al onze tekortkomingen aanvaarden, maar we moeten ons er niet door laten beheersen. Je ware ik word je door over jezelf te triomferen. Daarvoor moet je jezelf wel kennen. ‘Scite te ipsum’ ofwel ‘Ken uzelf’ was de titel van zijn ethiek.

‘Ken uzelf’ is een adagium waar Godsbewijzen en filosofische systemen op zijn gebouwd. Maar gezien recente ontwikkelingen in de neurowetenschappen lijkt ‘jezelf kennen’ schier onmogelijk geworden. Neem bijvoorbeeld Dick Swaab, die zegt dat wij ons brein zijn. Om onszelf te kennen moeten we dus onze neuronale activiteit onderzoeken in een fMRI scan, maar daartoe hebben de meeste van ons geen toegang. Of Victor Lamme, volgens wie ons ‘ware ik’ het onbewuste is, dat wij slechts in geringe mate kunnen sturen en kennen. Ons bewustzijn wordt door Lamme een ‘nutteloze babbelbox’ genoemd.

Hoe kan ik dan nog mezelf zijn of worden als ik niet kan weten wie ik ben? Eén ding weet ik zeker: op een dag zal ik niet meer zijn wie ik ben. Wat mijn dood precies zal brengen weet ik natuurlijk niet. Als gedachtenexperiment leg ik u twee willekeurige scenario’s voor:

Scenario 1:
Er is geen God en ik verga tot stof. Zo ook mijn brein. In de afwezigheid van de neuronale activiteit die tijdens mijn leven samenviel met mijn ‘ik’ besta ik niet langer. Dit zou niet alleen het einde van mij, maar ook dat van deze column zijn.

Scenario 2:
Er is wel een God en hij is katholiek. Ik merk dat ik ondanks de afwezigheid van neuronale activiteit nog steeds coherente gedachten produceer en logische conclusies trek in Gods aanschijn en ik vrees de hel. God is juist bezig om het werk van Wittgenstein te lezen. Hij knikt instemmend en stelt me gerust: Wittgenstein schreef ‘De hel, dat zijn niet de anderen, dat ben je zelf’. Vervolgens vraagt God me om een laatste wens. God en ik drinken samen een whisky, roken een sigaar en hebben seks. Daarna laat God me alleen. Tot het einde der tijden krijg ik één vraag te overdenken: ‘wie ben je’?

En dan zijn we weer terug bij af. ‘Wie ben je?’ Aiai, lastige vraag. Wat bedoelt u precies? U denkt toch niet dat een mens in staat is daar een antwoord op te formuleren? U kijkt op zondagavond zeker nooit naar de Reünie? Daar proberen oud klasgenoten elkaar te vertellen wie zij geworden zijn, maar ze struikelen steevast over hun onvermogen om dat adequaat te formuleren. Vraag: ‘Wat is er van je geworden?’ Antwoord: ‘Ik ben al twintig jaar getrouwd met twee kinderen’. Vraag: ‘Hoe gaat het nu met je?’ Antwoord: ‘Ik ben taxichauffeur’.

In mijn hoofd blijft God’s vraag prangen - “Wie ben je?” - en ik overweeg mijn opties.
a) Ik zou kunnen antwoorden, vrij naar Wittgenstein: Weet ik of denk ik alleen dat ik Femke Kok ben? En is dit een zinvolle vraag? Ik weet alleen dat ik antwoord als men mij roept.
b) Of, vrij naar Dick Swaab: ik ben mijn brein en aangezien mijn brein tot stof is weergekeerd wens ik niet verantwoordelijk gehouden te worden voor wat het in vleselijke toestand heeft aangericht.
c) Of, vrij naar Victor Lamme: vraagt u dat niet aan mij. Ik ben slechts de babbelbox die in retrospect alles goed mag praten wat mijn onbewuste, mijn ware zelf, mij liet doen. Als u mijn ware zelf wilt oordelen moet u niet bij mij zijn.
d) Of: checkt u voor een antwoord op deze vraag mijn facebook.

Ten einde raad besluit ik gewoon wat gewoon wat anekdotes over mijzelf op te rakelen. Mijzelf te portretteren, althans voor zover het fatsoen mij dit toestaat:

“God”, zeg ik, “mijn zus en ik deelden als kinderen dezelfde existentiële angst: de angst om niet jezelf te kunnen zijn in een wereld vol anderen. Bij mijn zus uitte zich dat in een groot ontzag voor Jezus Christus. Bij mij in een buitensporige angst voor wespen”.

“God”, zeg ik, “als kind had ik een waxjas. Zo een waarvan NRC Handelsblad dit weekend schreef dat die in de mode is, vanwege zijn degelijkheid, of authenticiteit, zo u wil. Gelooft u mij, in de tijd dat ik een waxjas had, was dat niet cool. Mijn klasgenoten wisten niet eens wat dat was, een waxjas, en ook niet dat je hem eens in de zoveel tijd opnieuw moet invetten, om die lekkere paardenharen geur te behouden. Nu was die waxjas geen statement van mijn kant, maar een modeblunder. Zoals ik ook altijd precies de verkeerde schoenen kocht. Ik was daar behoorlijk ongelukkig onder. Totdat één van de populairste meisjes uit de klas mij bekende – uiteraard buiten het gehoorsveld van haar vriendinnen – dat ze mij bewonderde, omdat ik altijd deed wat ik zelf wilde. ‘Jij blijft altijd jezelf, zonder je iets van anderen aan te trekken’. Ze moest eens weten. Toch droeg ik mijn modeblunders in het vervolg met gratie”.

“God”, zeg ik, “ik zou nog even door kunnen gaan met genânte voorbeelden, maar dit is het antwoord op uw vraag. Wie ben ik? Ik ben het meisje dat zichzelf was, ondanks zichzelf. Liever was ik zoals alle anderen, maar door mijn mislukking werd ik mijzelf. Was authenticiteit in die dagen in de mode geweest, zoals nu, dan was het mij waarschijnlijk niet gelukt. Van mode heb ik namelijk geen verstand”.

“God”, zeg ik ten slotte, “misschien kunt u uit al deze woorden een verhaal construeren waarin ik mijzelf herken. Een fictie waaraan ik zelf heb meegeschreven. Ik sta hier voor u als een lappendeken van misplaatste woorden. Ik zeg steeds maar dingen die ik niet wilde zeggen. Deze column illustrere dat. Maar ik ik kan het echt niet helpen, God, want zo ben ik nu eenmaal”.

O, o champagnerie

2011-03-21T13:49:00.000-07:00

Als de dag zoetaan aanzwart
En aan de einder de pluimen witte rook
– die ons als trouwe metgezellen loddig toewoven –
In de Nijmeegse nacht verdwijnen

Als wij aan het eind van ons Latijn
De paardenharen penselen neervlijen
Waarmee we bedrijvig monumentale
In gerecycled papier gebonden bundels finetunen

Als zelfs onze vergrijzende massa aanstormend talent
Kwijnend onder doorwrochte nog onbedachte ideeen
Achter zijn ledverlichte schermen
Onrustig op en neer begint te vrijen

Ofwel, als onze godgelijkende vermogens tot het uiterste zijn gepijnigd
Waarheen toogt dan ons vermaledijd lijf?

Niet naar nuffige etablissementen
Waar kortgerokte oberessen dreinen
Die zoetgeschaafde coctails bereiden
Of turfdoortrokken whisky in bekerglazen
Ongevraagd gesouffleerd door bite-loze spijzen

Niet naar kwastige kroegen
Waar nietbespraakte kelners vertwijfeld
Maar met zoetgevooisde tongen wijn aanprijzen
En die uitschenken in pootloze glazen
Waar ongebliefd priemsels ijs in drijven

Neen

Wíj laven ons loos aan Methusalem
Zestien treeën boven het plaveisel
Waar Bacchus ons verleidt onder waarheidsgetrouwe voorwendselen
Van bruut bruisend vocht in cherubijnen refraîchissoirs
En rijpe millésimé’s in kristallijnen karaffen
(of in plastieken bekers, maar een kniesoor die er op let)

Daar dichten Nijmeegs libertijnen
– als geborneerde blauwkousen –
De lof van (bijna) dode denkers
En spinnen lichtvoetig bubbelend ragfijne kathedralen
Van bijkans rijpe hersenkronkels

Totdat na hun zielen ook hun lijven verzadigd neerzijgen
Als verliederlijkte drenkelingen
Of strandgapers die willoos in de branding drijven

Pas dan is het tijd ons zware corpus te lichten
Achterlatend ons lijdend voorwerp
Met haar geheimvol hert

O, o Champagnerie.

Waarom je niet in de evolutieleer kunt geloven.

2011-02-18T14:07:00.000-08:00

Als historicus van het middeleeuwse denken vraag ik me wel eens af wat de ‘relevantie’ van mijn onderzoek is. Gelukkig stuit ik soms op onderwerpen die tijdloos lijken. Zo gaf ik vorige week een aantal colleges over de verhouding tussen geloof en rede, of tussen theologie en filosofie, in de late middeleeuwen. Omdat filosofie destijds het hele spectrum aan wetenschappen representeerde, zou ik kortweg en met lichte aarzeling kunnen zeggen: de verhoudig tussen geloof en wetenschap. De discussies die in de veertiende eeuw aan de universiteit van Parijs werden gevoerd lijken soms verdacht veel op hedendaagse discussies over creationisme, intelligent design of het antropisch principe. Mocht u de tijd hebben zich te verliezen in een verhaal over vervlogen tijden, dan schets ik u graag de achtergrond.

Aan de universiteit van Parijs speelde de filosofie vanaf de dertiende eeuw een rol van betekenis. Aan de filosofiefaculteit – de artes-faculteit genaamd – die beschouwd kan worden als het ‘core-curriculum’ van de universiteit, werden bijvoorbeeld alle werken van de beroemde antieke filosoof Aristoteles bestudeerd en becommentarieerd. Door de bestudering van deze schat aan antieke wijsheid werd de filosofie steeds belangrijker. U moet zich voorstellen: die teksten waren net herontdekt en daarmee was een enorme schat aan kennis plotseling beschikbaar. De filosofie werd in deze tijd steeds autonomer en onttrok zich steeds vaker aan de hoede van de theologie. De verhouding tussen filosofie en theologie kwam daardoor op scherp te staan. Het was veel theologen bijvoorbeeld een doorn in het oog dat magisters aan de filosofische faculteit zich mengden in discussies over controversiële, theologische kwesties, – zoals bijvoorbeeld de bestaansduur van de wereld. Aristoteles had geschreven dat de wereld eeuwig heeft bestaan, terwijl de middeleeuwse denkers wisten dat deze in werkelijkheid op een welomschreven moment (in den beginne) door God was geschapen uit het niets zoals het bijbelse scheppingsverhaal hen had geleerd. Sommige filosofen probeerden zulke kwesties op filosofische wijze te duiden, hoewel geen van hen zou beweren dat de Bijbel het bij het verkeerde eind had.

Deze filosofische exercities waren zeer aanstootgevend voor theologen. Níet – zoals u nu misschien zult denken – omdat de theologen vonden dat antieke filosofische denkbeelden niet mochten worden toegepast op geloofswaarheden. Dat deden de theologen, die allemaal een vooropleiding in de filosofie hadden genoten, immers zelf ook. Denk maar aan de grote theoloog Thomas van Aquino, die veelvuldig Aristotelische inzichten gebruikte om het geloof te verhelderen of verklaren. Om de reactie van de theologen te begrijpen helpt het wellicht te bedenken dat de meeste filosofen een soort van ‘undergraduates’ waren: de opleiding der theologie volgde op de filosofische opleiding en nam elf jaar in beslag. Een filosoof die zich met theologische aangelegenheden wilde bezighouden, sprak – in de ogen van theologen – voor zijn beurt. Hij moest eerst maar eens een jaartje of elf aan de studie der theologie gaan wijden.

Je zou kunnen zeggen dat de controverse tussen filosofen en theologen vooral over bevoegdheden ging. Theologen – maar ook filosofen – bakenden hun territorium af. Wie de grenzen overschreed deed aan landjepik. Mocht een filosoof zich uitspreken over de Drieëenheid van God, de satisfactietheorie, de transsubstantiatie en andere mysteries van het geloof? De kerk, de theologische faculteit en óók veel filosofen vonden van niet. Dit waren zaken die aan de theologie toekwamen. Het domein van de openbaring was toebedeeld aan de theologen, het natuurlijke domein aan de filosofen. Die mochten in hun onderzoek alleen gebruik maken van de natuurlijke rede, en niet van geloofswaarheden. Deze verdeling werd zelfs vastgelegd in de statuten van de filosofiefaculteit en filosofiestudenten moesten vanaf 1272 een eed afleggen, waarin zij beloofden “zich niet bezig te houden met puur theologische vragen”.

Wat bleef er nog over voor de filosofie? Eigenlijk heel veel. De filosofie kon bijna alles bestuderen, met uitzondering van de zojuist genoemde geloofmysteries. Het was alleen wél zaak dat filosofen de dingen bestudeerden in een natuurlijk licht, d.w.z. zonder hulp van de openbaring. Zo stelde in de Middeleeuwen geen filosoof de vraag of God bestaat en of hij de wereld heeft geschapen. Elke filosoof (en theoloog) wist dat immers, omdat het hem geopenbaard was. De filosoof vroeg zich wel af of Gods bestaan ook op natuurlijke wijze kon worden bewezen. Kunnen we niet alleen door het geloof, maar ook met onze rede weten dat God bestaat? Met andere woorden: de filosoof bestudeerde de schepping (en haar schepper) met behulp van de rede en in een puur natuurlijk licht. Zo werd langzaam de wetenschap gescheiden van de theologie, al zou het nog eeuwen duren voor het van een echte boedelscheiding kwam.

Maar is die boedelscheiding definitief? De verhouding tussen wetenschap en geloof is geen typisch middeleeuws thema. Sterker nog: het is bijzonder actueel. In 2005 ontstond in Nederland commotie toen Maria van der Hoeven, destijds minister van onderwijs, opperde dat de theorie van intelligent design wellicht aan alle scholen moest worden onderwezen. De intelligent-desing theorie is, kortweg, het idee dat de natuurlijke systemen die wij aantreffen niet verklaard kunnen worden zonder een intelligente schepper te postuleren. Volgens tegenstanders is de theorie ingegeven door geloof en hoort hij daarom niet thuis op scholen, waar immers geen geloof, maar rationele kennis wordt gedoceerd. Maria van der Hoeven kon overigens met dit laatste instemmen. Zij was er alleen van overtuigd dat intelligent design geen geloofswaarheid is, maar een rationele theorie met wetenschappelijke verklaringskracht. Daarmee rekte zij de grenzen van het wetenschappelijk domein op.

Iets vergelijkbaars, maar dan precies omgekeerd, gebeurde vorig jaar, tijdens het Darwin-jaar, met de evolutietheorie. Keer op keer werd deze wetenschappelijke theorie in het publieke debat de maat genomen door haar te confronteren met creationistische theorieën. In dit debat werden echter niet de grenzen van de wetenschap opgerekt, maar die van het geloof: de evolutietheorie werd door tegenstanders steevast gepresenteerd als een vorm van geloof. Het Reformatorisch Dagblad bracht het nieuws: “Geloof in Evolutie is ook gewoon een religie”. Het Actie Comité Schepping bezorgde in heel Nederland de folder: “Evolutie of Schepping? Wat geloof jij?” Prompt werd deze woordkeuze door presentatoren, zoals Matthijs van Nieuwkerk, overgenomen Zelfs wetenschappers begonnen te beweren dat zij ‘geloofden in de evolutietheorie’. Dat was ongelukkig, want de domeinen van wetenschap en geloof raakten nu echt verstrikt.

Hoewel een wetenschapper geloof hecht aan zijn theorie of hypothese zolang die nog niet bewezen is (zoals ik ook geloof dat wij in een gekromde driedimensionale ruimte leven, zonder dat ik het bewijs daarvoor zelf heb navoltrokken) gelooft hij niet op dezelfde manier in de evolutietheorie, of in het bestaan van het Higgs-Boson deeltje, als een gelovige in God. Als hij dat wel zou doen zou hij zich niet zoveel moeite getroosten zijn theorie steeds weer te bevragen, opnieuw te testen, bij te stellen en – indien nodig – te verwerpen. Terwijl God per definitie eeuwig is, is een paradigma per definitie eindig. Wetenschap zoekt immers naar ‘een door waarnemingen en experimenten gestaafde theorie met een zo groot mogelijke verklaringskracht’. Een wetenschapper hecht daarom niet bijzonder aan de specifieke inhoud van deze theorie en is bereid die te verwerpen wanneer er wetenschappelijke bewijzen zijn dat hij tekort schiet. Sterker nog, hij gaat actief op zoek naar bewijzen tegen (en voor) zijn hypotheses. Hier is precies het verschil gelegen met het geloof, dat uitgaat van een specifieke, meestal geopenbaarde inhoud, en vervolgens naar bevestiging zoekt – of naar ontkenning van wat die inhoud bedreigt. Bij het observeren van de pragmatische houding die de wetenschapper ten aanzien van zijn theorie inneemt verzucht de gelovige dan al snel: “Hij gelooft er zelf niet eens in”.

Als ik nu een middeleeuwer was dan zou ik u vervelen met een ellenlange opsomming van distincties. Ik zou schrijven dat ‘geloven’ op verschillende manieren kan worden opgevat, en dat we die manieren niet met elkaar moeten verwarren: geloof kan een onwrikbaar geloof zijn in een opperwezen waarvan we het bestaan niet kunnen bewijzen; of een opschorting van kennis, wanneer we bijvoorbeeld het bestaan van een higgs-boson deeltje voorspellen; of een vorm van vertrouwen, wanneer ik geloof dat mijn rationele vermogens kunnen worden vertrouwd wanneer ze conclusies trekken over de werkelijkheid, en wanneer ik mijn moeder geloof wanneer zij zegt dat mijn vader mijn vader is. Dit soort distincties zal ik u besparen. Ik zeg alleen nog dit: sommige discussies, in wat voor vorm dan ook, zijn blijkbaar zo onoverkomelijk en zo eigen aan de menselijke natuur, dat zij met grote hardnekkigheid steeds weer opduiken in het publieke debat, jaar na jaar, eeuw na eeuw.

Langstudeerders? Potverteerders!

2011-01-26T05:03:00.000-08:00

Op vrijdag 21 januari stonden 15.000 mensen – studenten, hoogleraren, universitair medewerkers, sympathisanten – op het Malieveld in Den Haag om hun stem te laten horen tégen de plannen van de regeringspartijen om ten minste 370 miljoen euro te bezuinigen op Hoger Onderwijs, terwijl de investeringen waarover hun verkiezingsprogramma’s repten worden uitgesteld (en ver achter zullen blijven bij het bedrag van bijna vierhonderd miljoen). Ik stond er ook. Het demonstratiedebat – een typisch Nederlands fenomeen, begreep ik van mijn buitenlandse collegae – was enigszins teleurstellend. De voorstanders van de kabinetsplannen wisten die met slechts één argument te verdedigen: “de bezuinigingen zijn nodig om de overheidsfinanciën op orde te brengen”. Erger nog: zij wierpen (met succes) een rookgordijn op.

Dat zit zo. De bezuinigingen worden gepresenteerd als een langstudeerdersmaatregel: studenten én onderwijsinstellingen krijgen een boete van 3000 euro per jaar (samen dus 6000 euro per student) wanneer een student langer studeert dan de nominale studieduur + één jaar. Hoewel het kabinet heeft toegegeven dat hun ‘target’ van 370 miljoen aan bezuinigingen hoe dan ook gehaald moet worden – zelfs in het hypothetische geval dat de er a.s. september aan de universiteiten en hogescholen geen langstudeerder meer te vinden zal zijn – suggereren zij dus dat hun bezuinigingen de oplossing zijn voor een probleem. Of, beter gezegd, een heleboel problemen: de duizenden langstudeerders aan universiteiten en hogescholen. Maar dat is een misvatting. Deze bezuinigingen gaan niet over langstudeerders, maar over geld. Het kabinet heeft al voorgerekend dat wanneer, zoals verwacht, het aantal langstudeerders als gevolg van de maatregelen zal afnemen, het ‘verloren’ bedrag alsnog zal worden onttrokken aan de onderwijsinstellingen. Intussen doet het rookgordijn zijn werk: in het publieke debat gaat het niet over de bezuinigigen op het Hoger Onderwijs en de gevolgen daarvan voor onderwijs, onderzoek, samenleving en de kenniseconomie, maar over het probleem van de langstudeerder. Maar wiens probleem is dit nu eigenlijk? Ik zet maar eens een paar misvattingen op rij:

1. Langstudeerders studeren op kosten van de belastingbetaler.

Dit is de misvatting die misschien wel het grootste stempel drukt op het publieke debat: de langstudeerders potverteren en de belastingbetaler is de dupe. Maar dat klopt niet. Studenten krijgen geen studiefinanciering buiten de nominale studieduur. Wel kunnen zij een lening afsluiten, maar die moet later met rente worden terugbetaald. Ook onderwijsinstellingen krijgen geen geld van de overheid om langstudeerders onderwijs te geven. De overheidsbijdrage voor onderwijsinstellingen wordt weliswaar berekend op basis van het aantal ingeschreven studenten, maar alleen studenten die binnen hun nominale studieduur studeren tellen mee. De enigen die dus voor de langstudeerder betalen zijn de universiteiten en hogescholen, die deze studenten onderwijs verlenen voor een schijntje, daar de wettelijke collegegelden de kosten bij lange na niet dekken.

2. Door de langstudeerdersmaatregel worden de bezuinigingen eerlijk over de opleidingen verdeeld: zij die hun zaakjes op orde hebben worden niet getroffen.

De langstudeerdersmaatregel pakt voor sommige opleidingen slechter uit dan voor andere, zonder dat zij daar iets aan kunnen doen. Moeilijkere opleidingen zullen meer langstudeerders hebben dan gemakkelijkere. Tweejarige masters zullen meer studenten hebben die meer dan een jaar uitlopen dan éénjarige masters. Opleidingen die vaak gekozen worden als tweede studie krijgen het ook moeilijk: niet alleen zijn dubbelvakkers vaak langstudeerders, ook zullen de studentenaantallen van die opleidingen teruglopen omdat studenten het risico van een tweede studie niet meer durven nemen.

3. Universiteiten en hogescholen hebben schuld aan het ‘probleem’ van de langstudeerder en nemen zelf geen maatregelen om dit probleem tegen te gaan.

Ook dit is niet waar: onderwijsinstellingen hebben de afgelopen jaren tal van maatregelen genomen om hun rendementen en de studeerbaarheid van hun opleidingen te verbeteren (met studeerbaar bedoel ik: voor de gekwalificeerde student haalbaar in de tijd die er voor staat). Die maatregelen gelden voor nieuwe studenten en zullen dus in de komende jaren vruchten gaan afwerpen. Universiteiten en hogescholen zijn bovendien ook bereid na te denken over nieuwe oplossingen. Dat zij zich er alles aan gelegen laten liggen om de studieduur van studenten te beperken is vanzelfsprekend: de langstudeerder is hún probleem. Zij zijn de enigen die voor deze studenten betalen. Maar waarom doen zij dat dan, vraagt u zich wellicht af. Kunnen zij deze studenten dan niet beter wegsturen? Langstuderen is echter geen juridische grond om een student te weigeren. Universiteiten kunnen studenten ook niet dwingen om hun opleiding op tijd af te ronden: studenten kiezen er soms bewust voor om langer te studeren. Universiteiten en hogescholen hebben dus domweg geen keus, en worden daar straks ook nog voor beboet. Instellingen zijn trouwens ook niet happig op het wegsturen van studenten. Al het geld dat in de studie van deze studenten is gestoken is weggegooid geld wanneer zij zonder diploma hun opleiding zouden verlaten.

4. Studenten en universiteiten vinden een collegegeldverhoging voor langstudeerders onbespreekbaar.

Sommige studenten(vakbonden) zijn wellicht van mening dat collegegelddifferentiatie ten principale uit den boze is. Zij zijn voor egalitair onderwijs. Niet alleen moet het collegegeld aan elke instelling even hoog zijn, ook zou elke student hetzelfde bedrag aan collegegeld moeten betalen, of hij nu één, vier of tien jaar studeert. Anderen zijn genuanceerder en vinden dat er best alternatieven mogen worden ontwikkeld voor de basisbeurs en dat het collegegeld na een aantal jaar (bijvoorbeeld nominaal +1), of voor de beste studies, best omhoog mag. Er moeten dan natuurlijk wel goede voorwaarden komen om een lening terug te betalen en uitzonderingen voor studenten die bijvoorbeeld ziek zijn of een ouder verzorgen (zoals ook CAO’s clausules hebben voor dit soort omstandigheden). Ook verruimde mogelijkheden om part time te studeren zouden welkom zijn voor studenten die een baan met een studie willen combineren. Een collegegeldverhoging voor langstudeerders is dus bespreekbaar. Maar met de huidige plannen is het één en ander mis: ten eerste worden niet alleen studenten, maar ook instellingen beboet. Ten tweede gaat de boeteclausule gelden voor zittende studenten, die onder andere voorwaarden zijn begonnen met hun studie. Het getuigt niet van betrouwbaarheid om de regels van het spel tijdens de wedstrijd te veranderen. Ten derde: door de langstudeerdersmaatregel als een boete te presenteren zegt de overheid in feite dat studenten die langer studeren, én de universiteiten die deze studenten faciliteren, een overtreding begaan. Dat is geen juiste voorstelling van zaken.

5. Deze bezuinigingen zijn nodig omdat ‘ons land’ anders failliet gaat.

Dit is misschien wel het meest gehoorde argument om de aangekondigde bezuinigingen te verdedigen, of het nu de bezuinigingen op cultuur (lees: podiumkunsten) zijn, of op Hoger Onderwijs, of op een andere sector. Er wordt een beroep gedaan op het ‘solidariteitsgevoel’ dat op andere tereinen zo ver te zoeken lijkt: iederéén moet inleveren. Maar dit argument voldoet niet. Het kabinet maakt duidelijke keuzes: wel cultuur, niet de hypotheekrenteaftrek, wel het Hoger Onderwijs, niet de AOW-leeftijd. Die keuzes zijn niet kwantitatief, maar inhoudelijk. Het kabinet heeft daarom de verantwoordelijkheid om die keuzes te beargumenteren. Hoe denkt het kabinet bijvoorbeeld deze bezuinigingen te rijmen met de ambitie om de vijfde kenniseconomie ter wereld te worden? Om de overheidsfinanciën op orde te houden is deze kenniseconomie onontbeerlijk en voor een kenniseconomie is Hoger Onderwijs onmisbaar.

6. Eerst het zuur, dan het zoet. Nu wordt er weliswaar bezuinigd, maar later zal er geïnvesteerd worden.

Tot nu toe is het nog niet precies duidelijke hoeveel en wanneer er geïnvesteerd gaat worden in Hoger Onderwijs. We mogen hopen (of juist niet) dat het kabinet er nog zit wanneer het tijd is voor het beloofde ‘zoet’. Daarnaast: mogen we een bedrag van 200 miljoen een investering noemen wanneer eerst 400 miljoen is bezuinigd? Volgens dezelfde redenering heb ik zeshonderd euro bespaard omdat ik géén iPad heb gekocht.

7. Deze bezuinigingen zullen leiden tot beter onderwijs.

Wie het bovenstaande gelezen heeft zal beamen dat dit erg onwaarschijnlijk is: universiteiten kunnen langstudeerders niet weren en, mits hun opleidingen studeerbaar zijn, dragen zijn geen verantwoordelijkheid voor de individuele keuzes van hun studenten. Het enige wat zij kunnen doen is studenten na vijf jaar met een onverdiend diploma wegsturen, of de kwaliteit van hun opleidingen verlagen zodat ook de niet gekwalificeerde studenten in staat worden gesteld hun opleiding binnen de tijd af te ronden. Instellingen willen dit natuurlijk niet. Ze willen kwalitatief goed onderwijs bieden aan gekwalificeerde studenten. Maar wanneer de kabinetsplannen doorgaan, kunnen zij wel eens voor het blok worden gezet. De vraag is dan wat er eerder zal sneuvelen: hun eer of duizenden docenten. Het mag duidelijk zijn dat de onderwijskwaliteit bij geen van beide gediend is.

Geloofsbelijdenis uit de ivoren toren

2010-11-22T04:17:00.000-08:00

Eénendertig. Nog twee jaar te gaan tot de Heilige leeftijd waarop Christus aan het kruis is gestorven zodat de mensheid bij God in een goed blaadje kwam te staan, voor wie daarin gelooft. Zou ik in vervlogen tijden oud zijn geweest – mijn kinderen zouden tieners zijn en mijn levensverwachting korter dan mijn geleefde tijd – in het huidige tijdgewricht ben ik laat-adolescent of jong-volwassen. Dit zou ‘mijn tijd’ moeten zijn (want er zijn ook periodes in het leven waarin ‘jouw tijd’ achter je ligt, of nog komen gaat). En toch voel ik me verweesd.

Ik ben een kind van mijn tijd. Ik blog, ‘ben’ op facebook en andere netwerksites (zelfs al vrees ik de gevolgen voor ’s mensens privacy). Dankzij de feministische golf werk ik als wetenschapster, en delen man en ik het huishouden en de opvoeding van onze kinderen evenredig. Maar langzaam raak ik mijn grip op de tijd kwijt.

Ik houd namelijk van de mogelijkheden van internet, maar niet van ongefundeerde en niet beargumenteerde meningen, of slordige citaties. Ik vind dat niet elke mening even veel waard is. Ik hecht aan mijn papieren krant, en ben bereid te betalen voor goede journalistiek, maar ben één van de laatste der Mohikanen. Ik houd ervan literatuur te lezen en poëzie, naar theater en naar de film te gaan, of (klassieke) concerten te bezoeken, maar dat is vandaag een ‘linkse hobby’. Ik ben ervan overtuigd dat het leven slechts waarde heeft in het licht van een groter geheel: in het licht van de geschiedenis en de toekomst, de vele levens die al geleefd zijn en die nog geleefd gaan worden. Het ‘hier en nu’ kan daarvan niet losgezongen worden. Ik denk dat gezondheidszorg en (ik noem maar wat) installatie-techniek, op een niet-individueel niveau niet belangrijker zijn dan ‘cultuur’, omdat in de toekomst niemand erom zal malen dat FK uit uit het pittoreske V veel te jong aan de geheimzinnige ziekte B is overleden, terwijl men wel met bewondering het meesterwerk van LK uit het niet minder pittoreske A zal lezen. En omdat wanneer er geen cultuur zou zijn, er geen reden is om te willen genezen van ziekte B, of om ons warm te houden. Ik denk dat je niet kunt bezuinigen op cultuur, omdat cultuur niet synoniem is aan podiumkunsten, maar aan het leven. Ik denk dat ‘rentmeesterschap’ en de mening dat niet de overheid maar boeren moeten zorgdragen voor natuurbeheer niet samen gaan. Ik weet dat er velen zijn die om wat voor reden dan ook niet kunnen voldoen aan de verwachtingen die de maatschappij van hen heeft en die toch niet lui zijn, of mislukt. Ik ben van mening dat geld een middel is en geen doel. Ik denk dat sommige dingen van waarde weerloos zijn (maar sommige gelukkig ook heel weerbaar).

Het oordeel van de luiden op het Haagse pluche zal niet mals zijn: ‘links’, ‘naïef’, ‘vrouw zeker’. Maar dat alles was ik gisteren ook al. Ook gisteren behoorde ik tot een kleine groep (de zogenaamde intellectuele elite) en was mijn mening een minderheidsstandpunt. Waarom voel ik mij vandaag dan verweesd? Omdat ik er gisteren nog op kon vertrouwen dat terwijl ik betaalde voor de ‘rechtse hobbies’ van anderen, zij dat voor de mijne zouden doen. Omdat ik hoopte dat zij die de vrijheid van meningsuiting verdedigden, dat ook deden voor hun tegenstanders. Omdat ik dacht dat democratie betekent dat je je ook tégen de democratie mag uitspreken. Omdat ik in de veronderstelling was dat anderen diep in hun hart ook vonden dat een comfortabele levensstandaard een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde is voor een zinvol leven.

Ik vraag me wel eens af wat ik mijn kinderen zal antwoorden wanneer zij mij later zullen vragen waarom ik ze op de wereld heb gezet. Mijn antwoord zou zijn: ‘omdat er zoveel is om voor te leven. Vriendschap, liefde, literatuur, verwantschap, gedeelde ideeën, sport, kennis, lekker eten, beeldende kunst, mooie woorden, intrigerende gedachten, ambitie, schoonheid, etc’. Ik hoop maar dat het antwoord niet noodgedwongen luidt: ‘om te overleven, je te voegen naar het contract dat de meerderheid met elkaar gesloten heeft, die meerderheid zo min mogelijk tot last te zijn, de samenvatting van de consensus te denken en liefst geruisloos weer te sterven’.

Naar zijn beeld: een kabinet van mastodonten

2010-10-13T02:32:00.000-07:00

Waarom zitten er zo weinig vrouwen in het kabinet Rutte I? Menigeen vraagt het zich af en menig krantenartikel is er al aan gewijd. We zouden terug zijn bij af. Het land gaat weer regeerd worden door blanke mannen in wie meer dan de helft van de bevolking zich niet herkent. De politiek komt verder af te staan van de burger. Anderen beweren dat de emancipatie voltooid is. Een selectieproces dat extra aandacht besteedt aan de werving van vrouwen is blijkbaar niet meer nodig. Bovendien is een voorkeursbeleid voor vrouwen niet wenselijk. "Ministers moeten niet benoemd worden omdat zij vrouw zijn, maar vrouwen moeten benoemd worden omdat zij ‘ministerabel’ zijn" (vrij naar het NRC hoofdredactioneel commentaar van dinsdag 12 oktober).

Het is een misvatting dat het geringe aantal vrouwen een trendbreuk is. Eerder is er sprake van continuïteit. Drie van de twaalf ministers zijn vrouw (25 %). Het meest vrouwvriendelijke kabinet tot nu toe (2003) telde vijf vrouwelijke ministers op een totaal van zestien (31,25 %). Om terug te komen op mijn beginvraag: waaróm zitten er zo weinige vrouwen in het kabinet? Welnu, van het CDA had ik niet anders verwacht; die heeft de wereld immers te leen van God (het befaamde rentmeesterschap) en God is nu eenmaal door de man naar zijn beeld geschapen.

Hadden we dan van de VVD meer moeten verwachten? Het gedoogaccoord doet anders vermoeden. Daar staat letterlijk: “Het kabinet beëindigt het diversiteits/voorkeursbeleid op basis van geslacht en etnische herkomst. Selectie moet plaatsvinden op basis van kwaliteit.” Dat is precies wat Rutte zegt te hebben gedaan: hij heeft gezocht naar kwaliteit, in alle hoeken en gaten, en hij heeft gevonden. Mannen. Mastodonten. Ervaren. Blank. Jong, maar vooral oud. Heeft hij naar vermogen gezocht? Waarschijnlijk wel. Ik geloof Rutte op zijn woord als hij dat zegt. Ik denk bovendien dat hij er oprecht van overtuigd is dat hij de beste mensen heeft gevonden. Maar ik geloof niet dat hij in alle hoeken en gaten heeft gezocht. Onderzoek naar benoemingsprocedures aan universiteiten laat zien dat (mannelijke) benoemscommissies, onbewust, vrouwen uitsluiten. Niet omdat zij geen vrouw wíllen aanstellen, maar omdat zij de kwalitatief goede vrouwen die er zijn niet opmerken. Zij bevinden zich namelijk niet in hun netwerk en zelfs als zij zich daar wel bevinden, worden ze over het hoofd gezien. Vrouwelijke wetenschappers die hun leidinggevenden na promotie van hun mannelijke collega vragen waarom hen niet gevraagd is te solliciteren krijgen te horen “o, maar ik wist niet dat je die baan ambiëerde”. Als het om hun opvolger gaat kiezen mensen, mannen én vrouwen, (al dan niet bewust) mensen die op hen lijken. Hetzelfde geldt waarschijnlijk, mutatis mutandis, voor de politiek. Rutte heeft goed gezocht, maar vooral in zijn eigen netwerk. Hij schiep een kabinet naar zijn eigen beeld.

Dan rest nog de vraag: waarom zijn er zo weinig vrouwen te vinden in Rutte’s netwerk? Gezien zijn keuze voor Edith Schippers als één van zijn ministers kan dat haast geen principiëel punt zijn. Misschien is er nog een andere verklaring. Dit kabinet is overwegend Conservatief-christelijk (de tijd dat de VVD liberaal was ligt inmiddels achter ons) en die richting trekt minder vrouwen. Vrouwen zijn in grotere getalen te vinden bij Groen Links, D66 en PvdA. Misschien wel omdat vrouwen doorgaans (gemiddeld) wat meelevender zijn dan mannen en meer waarde hechten aan solidariteit. Natuurlijk, CDA en VVD hebben de mond vol van solidariteit, maar woorden kosten geen geld. VVD vindt het bijvoorbeeld solidair dat alle groepen procentueel hetzelfde inleveren, en neemt dus graag voor lief dat de pijn niet evenredig wordt verdeeld.

Wat VVD onder solidariteit verstaat werd afgelopen zaterdag mooi verwoord door Marcel Wissenburg, hoogleraar politieke theorie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en verbonden aan de aan de VVD gelieerde Teldersstichting. In een interview naar aanleiding van zijn pleidooi voor embryoselectie kwam het gevaar van de beschikbaarheid van genetische informatie ter tafel. “De solidariteit”, aldus Wissenburg, “wordt ondermijnd wanneer burgers informatie hebben die verzekeraars niet hebben. Daar kunnen zorgverzekeraars aan failliet gaan. Maar de solidariteit wordt ook ondermijnd als verzekeraars genetische informatie misbruiken om mensen uit te sluiten. […] We willen een absolute garantie voor basiszorg voor allerlei aandoeningen. Voor heel dure behandelingen van extreme ziekten moeten mensen zich kunnen bijverzekeren en dan moeten verzekeraars ook over genetische informatie van hun klant kunnen beschikken.” De interviewer pareerde: Dan krijg je toch dat arme mensen zich niet verzekeren tegen dure behandelingen? Wissenburg ontkende dat niet: “Niemand verdient zo'n ernstige ziekte, maar er zijn grenzen aan wat mogelijk is. Je kunt een collecte houden voor de behandeling van je ziekte. Voor mensen is zo'n ziekte dramatisch, maar we kunnen aardbevingen niet uitbannen, en ziekten ook niet.” Solidair? Niet als je het mij vraagt.

Wissenburg gaf in een bijzin overigens ook nog een oorzaak voor het geringe aantal vrouwelijke VVD-ministers. De voorkeur voor mannen begint volgens hem al bij de conceptie. Op de vraag of er geen risico’s kleven aan het door hem gewenste recht van ouders om bij embryoselectie ook het geslacht te kiezen, antwoordt hij: “het bezwaar is misschien dat de bevolking uit de pas gaat lopen. Dat er meer jongens dan meisjes geboren worden.” I rest my case.

En zo schiep de Man een kabinet. Naar Zijn beeld schiep hij het.

Waarom werkende moeders gebaat zijn bij een lekkere jonge vent

2010-09-23T05:34:00.000-07:00

Bezuinigen op de kinderopvang is weer een hot item sinds prinsjesdag. Ouders zullen meer moeten gaan bijdragen aan de kosten voor kinderopvang. Voorstanders zeggen dat het krijgen van kinderen een keuze is. Voor de kosten van die keuze moeten ouders dan ook maar zelf opdraaien. Je levert wellicht wat salaris in, maar daar staat tegenover dat je investeert in je toekomst en dat je je blijft ontplooien. Belangrijk, want 'zeventig centimeter schattigheid in een trappelpakje' biedt vrouwen geen voldoening (de laatste kwalificatie komt uit een hoofdredactioneel commentaar in NRC Handelsblad). Tegenstanders zijn bang dat vrouwen massaal zullen stoppen met werken. Dat is niet alleen slecht voor de economie en de arbeidsmarkt, maar ook voor de maatschappelijke positie van vrouwen.
Om te weten waarover we praten een kleine rekensom: de kinderopvang van één kind bij een regulier kinderdagverblijf kost 6,25 euro per uur. Zou Jan Modaal zijn twee kinderen vijf dagen per week naar de kinderopvang brengen, dan kost dat hem zo’n slordige 3500 euro per maand. Voor Jan Modaal is dat anderhalf salaris. Geen wonder dat Truus Modaal overweegt te stoppen met werken.
Maar dan iets anders: waarom zou het Truus Modaal zijn die stopt met werken, en niet Jan? E-quality, een kenniscentrum voor emancipatie, gezin en diversiteit, stelt dat “het een bekend gegeven [is] dat de kosten van de kinderopvang nog vaak worden afgezet tegen het salaris van de moeder”. Preciezer is het wellicht te stellen dat de kosten van kinderopvang worden afgezet tegen het salaris van de minst verdienende partner. En dat is meestal de vrouw. Waarom? Misschien omdat vrouwen nog altijd minder verdienen dan mannen, ook wanneer zij dezelfde functie en ervaring hebben. Maar meer nog omdat in de meeste relaties de vrouw jonger is dan de man. Vrouwen vallen steevast op oudere mannen. En dat is dom. Ouder betekent niet alleen meer rimpels, een kortere levensverwachting en minder puf om met de kinderen te gaan voetballen, maar ook meer werkervaring en (meestal) een hoger salaris. Mijn tip dus aan alle vrouwen die willen blijven werken, ook als de kosten van de kinderopvang gaan stijgen: ga niet op zoek naar een gedistingeerde grijze heer met levens- (en werk)ervaring. Neem in plaats daarvan een lekker jong ding. Fit, mooi, strak en liefst met een iets kleiner salaris dan jij. Mag hij straks lekker op de kinderen gaan passen als de kosten voor de opvang de pan uit rijzen.

De onzin van vrouwentopsport

2009-09-13T12:19:00.000-07:00

Hoewel de IAAF het heeft bevestigd noch ontkend, gaat het bericht de ronde dat de hardloopster Caster Semenya, winnares van het goud op de 800 meter bij het EK van Berlijn, een hermafrodiet is. Zij zou volgens de Sydney Morning Herald niet over eierstokken, maar over inwendige testikels beschikken, die het hormoon testosteron produceren, net als ‘normale’, uitwendige testikels.

De Afrikaanse atlete heeft vrijwillig een seksetest ondergaan, omdat er twijfels waren gerezen over haar geslacht. Toegegeven, Semenya heeft opvallend veel zogenoemd ‘mannelijke’ trekken. Ze heeft spiermassa, een vierkante kaaklijn, weinig borstontwikkeling en ook haar manier van lopen doet aan die van een man denken. Bovendien: ze loopt opvallend hard; harder dan haar concurrentes op de 800 meter. Nu komt dat wel vaker voor in de topsport, dat één van de deelnemers beduidend beter presteert dan de rest. Die deelnemer is dan doorgaans de winnaar. Zo won de Jamaicaan Usain Bolt al menigmaal het koningsnummer in de atletiek, de 100 meter, met grote overmacht. Maar Bolt wordt toegejuicht (hier en daar mompelt een zwartkijker iets over doping) terwijl Semenya wordt bespot. Een vrouw die zó hard kan lopen, is dat wel een vrouw?

Publiek en atleten drongen aan op een seksetest. Maar sekseteksten zijn al lange tijd omstreden. De verplichte seksetekst (voor vrouwelijke deelnemers) bij de Olympische Spelen werd in 1999 afgeschaft. Dick Swaab legde in NRC Handelsblad al eens uit waarom: zo’n test is namelijk niet zo simpel. Bij de oude Grieken was het onderscheid dat nog wel: had je een penis, dan mocht je meedoen aan de Olympische Spelen. Had je die niet, dan werd je uitgesloten van deelname. Aangezien men gewoon was naakt te sporten, was een seksetest overbodig. Maar tegenwoordig wordt het onderscheid niet meer alleen gemaakt op basis van de aan- of afwezigheid van een penis, het uitwendige geslacht. Er is sprake van een inwendig geslacht, van een chromosomaal geslacht en van een gender-identiteit: het feit of iemand zich man of vrouw voelt. Om het nog ingewikkelder te maken komen die geslachten soms niet met elkaar overeen. Een seksetest moet daarom worden uitgevoerd door verschillende specialisten, die wellicht allemaal tot een verschillende conclusie komen.

De olympische seksetest bepaalde in eerste instantie het chromosomale geslacht: vrouwen hebben twee X-chromosomen, terwijl mannen over één X- en één Y-chromosoom beschikken. Dit bleek echter weinig zinvol: mannen hebben inderdaad op sportief gebied een biologisch voordeel op vrouwen (zij zijn gemiddeld langer en hebben meer spierkracht) maar dit voordeel wordt niet één op één veroorzaakt door hun Y-chromosoom. Sterker nog, er zijn vrouwen met een afwijkend chromosoom-patroon, die genetisch volledig man zijn (XY), maar zich toch tot vrouw ontwikkelen en op sportief gebied totaal geen voordeel hebben van hun ‘afwijking’. Betere prestaties op sportief gebied worden namelijk veroorzaakt door een grotere testosteronproductie. Nu kan de testosteronproductie in het menselijk lichaam om allerlei redenen hoger zijn dan gemiddeld, zowel bij vrouwen als bij mannen. Vermoedelijk heeft Bolt een hogere testosteronspiegel dan zijn minder presterende concurrenten. Het zou echter niet bij het IAAF of het IOC opkomen om hem om die reden uit de competitie te halen.

Dit gebeurt nu wellicht wel bij Semenya. Volgens de Sydney Morning Herald moet het IAAF nu onderzoeken of de atlete voordeel ondervindt van haar ‘toestand’. In dat geval kan haar de toegang tot de vrouwentopsport worden ontzegd, of zal haar gevraagd worden een behandeling te ondergaan. ‘Voordeel’ zal in deze context wel betekenen ‘sportief voordeel’. De vraag is dus of Semenya meer snelheid heeft dan haar tegenstandsters, vanwege haar inwendige testikels. Dat is nog helemaal niet zeker, want vrouwen als Semenya hebben weliswaar testosteronproducerende testikels, maar missen het effect van testosteron uit de eierstokken en de bijnieren, dat normale vrouwen wel hebben, aldus Swaab in bovengenoemde column.

Wat de uitslag ook zal zijn, de reputatie van de achttienjarige vrouw is inmiddels onherstelbaar geschaad en we kunnen slechts hopen dat dit niet ook geldt voor haar geestesleven. Afgezien daarvan roept de zaak vele vragen op. Moeten alle vrouwen met een relatief hoge testosteronspiegel worden uitgesloten van deelname aan topsport? Het lijkt absurd, want in de mannelijke topsport zijn het meestal ook de mannen met de hoogste testosteronspiegel die de beste prestaties neerzetten. Maar wat doen we dan met meisjes met een congenitale bijnierhyperplasie, die daardoor meer testosteron aanmaken dan gemiddeld? Of met vrouwen die behalve een hoge testosteronspiegel ook nog andere mannelijke kenmerken of een mannelijk chromosoom hebben? Het lijkt niet eerlijk dat zij zoveel vooroordelen hebben boven hun ‘normale’ concurrentes.

Maar wat is ‘niet eerlijk’ in deze context? Het is maar hoe je het bekijkt. Is het niet eerlijk dat de sprinter Bolt zoveel meer aanleg heeft dan al zijn concurrenten? Moeten we hem om die reden uitsluiten van deelname? Natuurlijk niet. In de topsport is het nu eenmaal zo dat degene met de meeste aanleg wint. Testosteron is wellicht de sleutel tot die aanleg, tenminste bij sporten waarin snelheid of kracht wordt gemeten. Misschien moeten we daarom accepteren dat vrouwen zoals Semenya het beste presteren. We moeten niet hun leven verpesten met seksetesten en beschuldigingen, maar hun toejuichen en behangen met medailles: zij zijn immers de snelste en verdienen het te winnen.

Of we moeten ons afvragen of topsport voor vrouwen eigenlijk wel zinvol is als we niet in staat blijken de groep op een eerlijke manier af te bakenen. ‘Man’ en ‘vrouw’ blijken eens te meer geen absolute categorieën. Er zijn individuen die tussen deze twee categorieën doorglippen. Het zijn misschien kleine aantallen, maar juist in de topsport vallen deze mensen op, omdat zij zich als vrouw presenteren, maar door hun ‘mannelijke’ kenmerken beter presteren dan andere vrouwen. In de échte topsport, de mannensport, kunnen zij niet mee, maar zij zijn wel de besten onder de minder presterende categorie, de minkukels van de sport, de vrouwen. Pierre de Coubertin, mede-oprichter van het Internatinaal Olympisch Comité (IOC) verwoordde het in 1912 zo: ‘deelname van vrouwen aan de spelen is onpraktisch, oninteressant en ongepast'. Bij de laatste kwalificatie zet ik mijn vraagtekens.

Opdracht voor mijn zus

2009-08-20T04:12:00.000-07:00

Mijn zus, die niet alleen schrijver, journalist, vriendin en lievelingszus, maar ook nog schilder is, portretteert oude, wijze mannen, in een serie getiteld: Look-alikes of WiseOldMEN. Over het hoe, waarom en waartoe van de serie vertelt zij het beste zelf. Maar haar uitleg zette mij aan het denken. Word je wijzer van het kijken naar wijsheid? En de rimpels die je daarvan krijgt, zijn dat echt denkrimpels, of ontstaan ze door het turen? Waarom is wijsheid nooit mooi en jong, maar altijd oud en gerimpeld? Maar vooral: spreekt de wijsheid van hen die nooit werden verbeeld minder tot onze verbeelding dan de wijsheid van hen die vanaf doeken, voetstukken en fotopapier op ons neerzien?

Al jaren van mijn werkzame leven worstel ik mij door de geschriften van hele dode mannen. Met heel erg dood bedoel ik hier meer dan zeshonderd jaar. Zij leefden in een tijd, de veertiende eeuw, waarin mannen misschien niet zo heel erg oud werden, maar wel heel erg wijs konden zijn. Mijn hele-dode-mannen waren filosofen en theologen (de wetenschappers van die tijd) aan de belangrijkste universiteit ter wereld, die van Parijs. Zij waren niet alleen wijs, maar waren ook nog zo fortuinlijk het monopolie op wijsheid te bezitten. Misschien hadden ze wat concurrentie van mannen uit Oxford, en de nieuwe universiteiten in Centraal Europa, maar verder hoefden zij zich nog niet druk te maken over een almaar uitdijend, concurrerend en onoverzichtelijk netwerk van intellectuele activiteit in alle talen van Babylon. De wijsheid was, net als zij, thuis aan hun alma mater, in de universele Latijnse taal, en zij konden zich er dag en nacht aan laven.

Mijn wijze mannen, Johannes Buridanus (ca. 1300 – ca. 1361) en Marsilius van Inghen (ca. 1340 – 1396) zijn nooit waarheidsgetrouw verbeeld. Er was nog geen schilder, death or alive, die gestalte heeft gegeven aan Buridanus' oude, gerimpelde gezicht. (Interessant detail: als ik op google afbeeldingen op 'Buridanus' zoek, krijg ik mijn eigen foto!) Voor Marsilius is het iets minder droevig gesteld: zo vond ik in een manuscript van Marsilius' commentaar op Aristoteles’ Metaphysica een pentekening die de magister moet voorstellen. Maar dat is een magere oogst. Vier lijntjes, een paar krulletjes en een pukkel op zijn wang, that’s it. Op een andere, meer recente afbeelding die ik op de website van de Universiteit van Heidelberg vond, zit de pukkel trouwens ineens in zijn nek. Van andere middeleeuwse filosofen bestaan overigens wel talrijke, waarschijnlijk goedlijkende afbeeldingen, bijvoorbeeld van Thomas van Aquino (1224-1274), die zo dik moet zijn geweest dat zijn collegae Fransiscanen na zijn dood het vlees van zijn botten moesten koken, omdat hij anders niet in zijn kist paste. Maar niet van mijn wijze mannen.

Nu zijn mijn dode, wijze mannen ook niet zo heel erg beroemd. Sterker nog, het zou me niets verbazen als u nog nooit van hun namen heeft gehoord. De volgende anekdote is tekenend: toen in de jaren zeventig de campus van de toenmalige Katholieke Universiteit Nijmegen gebouwd werd, en alle straten de namen van Nederlandse filosofen en wetenschappers gingen dragen, kreeg Marsilius van Inghen, die in Nijmegen geboren werd, bijna een eigen straat. Bijna, want de voorzitter van de stratencommissie kon Marsilius’ naam niet vinden in zijn encyclopedie en sprak zijn veto uit. De straat heet nu de ‘Thomas van Aquinostraat’. Was Thomas van Aquino een wijs man? Ja. Belangwekkend? Zeker. Maar Nederlands? Niet in de verste verte.

Nooit verbeeld en in de vergetelheid geraakt. Zou er een verband zijn? En zijn wij deze mannen en hun wijsheid dan vergeten omdat zij nooit verbeeld zijn, of zijn zij nooit verbeeld omdat wij hen vergeten zijn? Ik neem de proef op de som en geef mijn zus een belangrijke opdracht: verbeeld mijn dode magisters in de serie Look-alikes of WiseOldMEN. Verbeeld ze in een aura van wijsheid, waarheidsgetrouw voor zover je inbeeldingsvermogen dat toestaat. Zouden zij dan alsnog ontrukt worden aan de vergetelheid? Zouden zij eindelijk hun straat krijgen? Ik wacht rustig af…

Glenfarclas

2009-07-23T02:08:00.000-07:00

Ik ben weer aan het werk! Maar niemand die het ziet, want ik zit moederziel alleen op de zestiende verdieping van het Erasmusgebouw. Daarom meld ik het maar even.
Buiten zijn de vierdaagsefeesten in volle gang. Morgen zal de hele stad even stilstaan. Geen zin in feest? Vergeet het maar: u hebt verplicht vrij om naar de intocht van duizenden strompelende lopers te gaan kijken, die al vier dagen lang spijt hebben van hun inschrijving, maar dat onder invloed van adrenaline en gladiolen binnen mum van tijd weer vergeten zijn.
Maar allez, ik ben dus weer aan het werk gegaan. Op mijn bureau vond ik een fles whisky, van het merk Glenfarclas (cask strenght!), met een briefje eraan:

Bijgaand wordt u toegezonden:
1. ter bespreking/ behandeling
2. om te behouden.

Doorgekrast was de voorgedrukte mededeling: ‘na inzage retour’. Kijk, dat is nog eens goed terugkomen. Dank, lieve collega M! Jij snapt wat een vrouw nodig heeft als ze terugkomt van haar verlof. Ik zal het edele vocht met liefde bespreken/behandelen. Wellicht komt er nog wel een ode van. Over minnende turfgestookte zilte westenwind en zacht zeewier met een snuifje amoniak. Of over turfdoortrokken slokken mondvullend charisma, van wolgeverfde Schotten. Of over het goud van nuffige etablissementen met kortgerokte oberessen, die zelf enkel zoetgeschaafde cocktails drinken, en whisky schenken in lage bekerglazen (maar daar geen excuus voor vragen). Wie weet… maar laat ik niet op de zaken vooruit lopen.

Twitter en Lord Voldemort

2009-07-07T04:26:00.000-07:00

Net terug van vakantie. (Het is hoogst onverstandig op media als hyves, facebook en blogspot te melden dat, wanneer en waar je op vakantie gaat, maar ik ga ervan uit dat dit niét geldt voor het melden van je thuiskomst). Anderhalve week ben ik op een niet nader te noemen plaats weg geweest van de wereld en heb ik mij voorbereid op mijn terugkomst in het échte leven, mijn reïntegratie in de maatschappij, het einde van de verwezing, ofwel: het einde van mijn verlof. Over twee weken stort ik mij weer in het leven van alledag, maak ik mij weer nuttig binnen mijn nutteloze discipline, hoor ik er weer helemaal bij.
Manlief wijst me er liefjes op dat ik mij vergis. Present op hyves, facebook, skype en blogspot waande ik me weliswaar een hippe, bijdetijdse wereldburger, maar helaas: de echte wereldburger TWITTERT, aldus manlief. Komt er dan nooit een einde aan de stroom digitale 'places to be'? Is bestaan waargenomen worden? Of is mijn bestaan slechts af te leiden uit al mijn digitale sporen, zoals een voetafdruk de (gewezen) aanwezigheid van een mens verraadt? Vooralsnog maar geen twitter voor mij. Zoveel fragmentatie kan niet goed zijn voor een mens. Vraag dat maar aan Lord Voldemort.

Mijn eerste pasfoto

2009-06-17T06:04:00.000-07:00

Een babyleven is een aaneenschakeling van eerste keren. Gisteren was Eva voor het eerst slachtoffer van een steeds totalitairder regime en werd haar eerste pasfoto gemaakt:

Ik: Goedemiddag. Ik wil mijn dochter laten bijschrijven in mijn paspoort.
Gemeentebeambte: Dat kan. Heeft u een pasfoto van de kleine?
I: … een pasfoto?
G: Ja.
I: Mijn dochter is drie maanden oud.
G: Een pasfoto is nodig om identiteitsfraude te voorkomen.
I: Maar over twee maanden ziet zij er heel anders uit.
G: Het is voor haar eigen veiligheid.
I: Want wie niets te verbergen heeft…
G: Pardon?
I: Laat maar.
G: Regels zijn regels.
I: En een roos is een roos is…
G: Pardon?
I: Laat maar. Hoe krijg ik in hemelsnaam een baby op een pasfoto?
G: Daar zijn allerlei voorschriften voor.
I: Dat bedoel ik.
G: Pardon?

Ik: Goedemiddag. Ik wil een pasfoto laten maken van mijn dochter.
Fotografe: Dat kan. Uw dochter mag plaatsnemen op het krukje.
I: Mijn dochter is drie maanden oud.
F: …
I: Zij kan nog niet zitten.
F: U moet haar zo neerzetten dat het net lijkt alsof ze zit
I: Dus geen afspiegeling van de werkelijkheid?
F: Pardon?
I: Laat maar.
F: Uw handen mogen niet zichtbaar zijn op de foto.
I: Maar hoe moet ik haar dan vasthouden?
F: Zodanig dat uw handen niet zichtbaar zijn op de foto.
I: …
F: Haar ogen moeten open zijn.
I: Maar ze slaapt.
F: Dan moet u komen als zij wakker is.
I: Maar zodra we rijden slaapt ze.
F: Dan moet u haar wakker maken.
I: Babies die slapen worden niet zomaar wakker.
F: …

Eva: wèèèh
I: Ah, ze is wakker!
F: ‘klik’.
I: Is hij gelukt?
F: Of u moet willen dat ik een móóie foto van haar maak.
I: pardon?

Quod licet Iovi...

2009-06-09T06:48:00.000-07:00

Zeg eens eerlijk: geloof je?
Geef maar toe, net als ik denk je bij geloven onmiddellijk aan het geloof in God. ‘Geloof je?’ betekent: geloof je wel of niet in God?
Mijn vader, zoals het een vader betaamt een hele wijze man, vroeg mij: ‘geloof je?’ en ik antwoordde: ‘Nee. Ik geloof niet in een rationele God, die de wereld heeft geschapen en haar bestiert.’ En mijn vader vroeg: ‘waar geloof je dan wél in?’
“Ik geloof in het onvermogen van de menselijke perceptie om de wereld te begrijpen. Ik geloof dat de menselijke logica, ons enige instrument, niet toereikend is om alle dimensies van de werkelijkheid te vatten. Ik geloof alles wat ik niet weten kan en trouwens, ik geloof ook dat God niet bestaat en dat alles wat wij niet begrijpen niet bovennatuurlijk is, maar gewoon te hoog gegrepen voor ons vleselijk verstand of niet past in de structuren van onze hersenspinsels.”
In de Middeleeuwen werd de vraag ‘geloof je in God?’ meestal niet gesteld, want de meeste mensen vooronderstelden het bestaan van God. Wél interessant was de vraag op welke wijze de mens, een nietig schepsel met een imperfect kenvermogen, kennis kan hebben van God. Met andere woorden: kunnen we weten dat God bestaat en wat zijn aard is, of kunnen we dat alleen geloven? Kennis en geloof waren voor veel Middeleeuwse mannen echter geen tegengestelden: geloven was een vorm van kennen, maar met andere middelen. Geloof wordt niet verkregen door discursief redeneren, door het aanwenden van ons verstand, maar door openbaring.
En zo kon het gebeuren dat Pierre d’Ailly, een vijftiende-eeuwse theoloog, beweerde dat de filosofie het bestaan van God niet kan bewijzen, en daarbij God zelf als argument opvoerde.
Dat ging zo: volgens Aristoteles, de grote antieke filosoof, was de schepping het gevolg van een eerste oorzaak, ofwel God. De eerste oorzaak is echter niet de directe oorzaak van veel verschijnselen in de schepping, want in de oorzakenketen doen ook secundaire oorzaken hun werk. Zo is vuur de oorzaak van warmte. Welnu, d’Ailly beweerde dat God in zijn almacht stiekem de plaats kan innemen van zo’n willekeurige secundaire oorzaak, zodat bijvoorbeeld warmte niet langer veroorzaakt wordt door vuur, maar direct door God zelf, zonder dat wij dat in de gaten hebben. Je begrijpt dat dit goddelijke vermogen ons vermogen tot kennis ernstig aantast, want als wij de oorzaken van de dingen denken te kennen, zou het zomaar kunnen dat God ons in het ootje neemt. Op dezelfde manier, aldus d’Ailly, kan God de plaats innemen van de eerste oorzaak. Niet de eerste oorzaak (God), maar God heeft dan de schepping veroorzaakt. Wij kunnen daarom door discursief redeneren, of met behulp van ons verstand, de eerste oorzaak niet kennen, omdat – wederom – God ons zomaar in het ootje zou kunnen nemen.
Ik moet toegeven: dit lijkt een wat absurde redenering. Maar het enige wat Pierre d’Ailly hier eigenlijk doet is een geloofde, Christelijke God in de plaats stellen van een filosofische God, ofwel Aristoteles’ eerste oorzaak. En het is juist die geloofde God, en dan met name zijn almacht, die het ons onmogelijk maakt de filosofische God te kennen. Wij kunnen er immers nooit zeker van zijn dat onze kennis van de oorzaken niet doorkruist wordt door God’s potentia absoluta – zijn absolute macht. Het geloof in God en zijn almacht doorkruiste dus het geloof in het menselijk kenvermogen.
Dit – en vergelijkbaar – middeleeuws gedachtengoed wordt nog wel eens ‘dom’ genoemd. Pierre d’Ailly en de zijnen lieten zich leiden door het geloof en verzuimden om zelf kritisch na te denken. Vandaag de dag twijfelen mensen niet aan hun kenvermogen omdat zij in God geloven. In plaats daarvan geloven zij in God omdat hun kenvermogen tekort schiet. Wat is dommer? Ik durf het niet te zeggen.

Hoe ik van de ene op de andere dag een moeder werd

2009-05-26T11:27:00.000-07:00

Moeder word je niet door een bevalling. Tien weken na de geboorte van mijn dochter stap ik nog altijd achter de kinderwagen rond als een ‘meisje met kind’. “Kijk mij. Vinden jullie het ook zo gek om mij achter een kinderwagen te zien?”
Nee, zo bleek vanmorgen. Een man op de fiets riep mij vrolijk toe: ‘dag knappe moeder’. Ik stond even stil en riep nog net voordat hij om de hoek verdween ‘dag man op de fiets’. Of hij knap was, of vader, had ik zo snel niet kunnen zien.
‘Dag knappe moeder.’ Van het ene op het andere moment ben ik een moeder geworden. Geen knappe vrouw, geen knappe historicus, geen knappe dichter, maar een knappe moeder. Gek is dat: nog nooit heeft iemand ‘dag knappe dochter’ naar me geroepen, terwijl ik toch mijn hele leven al een dochter ben. En dat terwijl iedereen weet dat ik een dochter ben, terwijl in mijn kinderwagen ook een zak aardappels had kunnen liggen.
Onlangs las ik een kort bericht in de krant: ‘onder de slachtoffers van de schietpartij was een moeder met haar kind’. Misschien was zij een zakenvrouw, een echtgenote, een kunstenares, een minnares. Natuurlijk, zij was óók een moeder, maar dat wist ik al. De journalist zou anders ongelijk hebben gehad toen hij ‘haar kind’ schreef. Toch dichtte hij haar het predikaat ‘moeder’ toe. Het drong langzaam tot me door: als ik nu dood ga, ligt er geen vrouw in een kist, maar een moeder.
Ben ik dan niet meer dezelfde sinds de geboorte van mijn dochter? Mijn middeleeuwse onderzoeksobjecten zouden wel raad weten met deze materie: ‘moeder’ is volgens hen een connotatieve term. Hij verwijst niet alleen naar de essentie van zijn onderwerp, maar ook nog naar iets buiten die essentie: een kind. Ik ben volgens die theorie dus niet in essentie een moeder, maar alleen in relatie tot mijn dochter. Die dan weer niet in essentie een dochter is, maar een mensje (want ook ‘vrouw’ is geen essentiële term, maar verwijst naar een man. Zou het nog zinvol zijn over 'vrouwen' te spreken als de man zou worden afgeschaft, zoals sommige bijensoorten al hebben gedaan?).
Toch denk ik niet dat de man op de fiets mij knap vond in relatie tot mijn dochter. Hij vond mij gewoon een knappe moeder. Ik kan er niet omheen: vanmorgen ben ik moeder geworden. QED.

Hoe ik van de ene op de andere dag een blogger werd

2009-04-27T06:59:00.000-07:00

Bloggen is voor hippe mensen. Zoals zus en schrijfster L die zich in het grootstedelijke A vestigde, een i-pod bezit (en een i-phone op de koop toe) en die huizen vindt alsof het oude schoenen zijn. Zoals vriendin S die in een oud stadspandje woont, journaliste is en elke week naar tenminste één concert gaat. Zoals R die elk jaar vrijwilliger is op de uitmarkt, en geregeld strijd voert voor milieudefensie met gevaar voor eigen leven en werkstraffen. Maar ik – historica en filosoof (of beter: filosofoloog) – ben allesbehalve hip. Na mijn studietijd in provinciestad N ben ik afgedropen naar Brabant, naar het kleine plaatsje V, waar ik woon tussen de plattelanders en de rijkgetrouwde huisvrouwen met boodschappen-autootjes. Ik lees elke dag een papieren krant (en niet eens de NXT variant daarvan). Ik heb geen i-pod, geen i-phone en ik heb nog nooit een MP3’tje gedownload. Ik weet niet eens hoe het moet. Mijn dagen breng ik door met mijn neus in middeleeuwse manuscripten, meestal niet op cd-rom, maar op ouderwetsche microfilm. Of ik lees boeken en poëzie, terwijl ik nog geen vijftig ben. Ik ben een koffie-snob, maar heb niet eens een volwaardig Wespennest in de buurt (deze zin is gecensureerd door de Reclame Code Commissie). Vanaf vandaag mag ik mij echter ‘hip’ noemen: ik blog, ik blogde, ik heb geblogd. Mijn naam is Femke Kok en ik ben een blogger.